tussen spoor & Watering II
De Mok, De Slabbert en De Glazenmaker
oude veldnamen in het Westzijderveld / 13
Op de oostoever van de Watering hebben tussen de Mallegatsloot en de Weelsloot vijf molens gestaan. Bij vier ervan – De Waterhond, De Matsman, De Elzenboom en De Jonge Wildeman – is de voormalige standplaats op de veldnamenkaart terug te vinden als werf-naam (bijv. Werf van De Jonge Wildeman). Alleen bij De Glazenmaker is dat niet het geval. Deze molen stond op de hoek van de Watering en de Weelsloot.
uitsnede Veldnamenkaart 1972
(kaart Gemeentearchief Zaanstad)
Aan en ten zuiden van de Weelsloot, tussen de Watering en de (latere) spoorlijn, een afstand van zo’n 600 meter, stonden in de 18e eeuw drie molens. Van oost naar west, dus gezien vanuit de Koog: Het Gekroonde Zeepaard, De Sint-Jacob en De Glazenmaker.
Op de veldnamenkaart heten de percelen aan de zuidoever van de Weelsloot, ook van oost naar west: De Mok, De Slappert en De Glazenmaker (de tekenaar v.d. veldnamenkaart heeft d.m.v. een streepje aangegeven dat het perceel aan De Weelsloot eveneens ‘De Mok’ heette).
De Weelsloot liep vanaf de Kerkbuurt van Westzaan helemaal tot aan de Kogerhem, het schiereiland waaraan Koog aan de Zaan zijn naam te danken heeft. De Weelsloot was een brede vaarsloot, en via deze waterweg werd rond 1900 met een motorkajuitboot een veerdienst onderhouden op station Koog-Zaandijk. Bij Westzaan is de Weelsloot nog intact (het is de sloot waaraan molen Het Prinsenhof staat), maar richting Koog aan de Zaan is de sloot bij de aanleg van de A8 volledig op de schop gegaan.
Het Gekroonde Zeepaard
alias De Mok
verfmolen
a° < 1666¹, 1886 gesloopt
Het Gekroonde Zeepaard is een hele mond vol, zeker voor de lijzig pratende Zaankanter. Dat kan korter moet men hebben gedacht, en Het Gekroonde Zeepaard kreeg als bijnaam de drieletternaam (De) Mok, naar Pieter Claesz. Mock, de alias van Pieter Claesz. Kuijper. Hij was omstreeks 1700 eigenaar van Het Gekroonde Zeepaard.
“Deze molen met de schuren, drooghuizen, pakhuizen, kuiperij en groot schuitenhuis, geleek wel een dorp”, schrijft Willem Buijs Pzn. (1844-1924). Geleek wel een negorij, zou Buijs ook gezegd kunnen hebben, want hij schetst namelijk een wat schimmig beeld: hij dacht dat de molen ‘De Mok’ was gaan heten omdat er op zondagen ‘gemokt’, gedobbeld werd.²
Er waren twee percelen met de naam De Mok: een klein perceel aan de Weelsloot en een groter perceel daar direct ten zuiden van. Het kleine perceel is het molenerf van Het Gekroonde Zeepaard geweest; want de molen stond immers aan de Weelsloot. In de huidige constellatie der dingen moeten we de locatie zoeken tussen de A8 en zwembad Zaangolf.
De Sint-Jacob
alias De Slabber(t), Slappert
pelmolen
a° 1694, 1892 verbrand
Tussen Het Gekroonde Zeepaard en De Glazenmaker stond De Sint-Jacob. Zijn voormalige standplaats wordt op de veldnamenkaart gemarkeerd door de veldnaam De Slabbert. Dit perceel lag aan de Weelslot en werd omsloten door de kleine De Mok (aan de oostkant) en de grote De Mok (aan de zuidkant). De Slabbert was de bijnaam van De Sint-Jacob. Molenkenner Ron Couwenhoven verklaart die naam als volgt: “De molen werd De Slabbert – Zaans voor slappert – genoemd, omdat hij behoorlijk stond te schudden als hij in bedrijf was.”
De windbrief van De Sint-Jacob werd uitgereikt aan Jacob Claesz. Kuijper. De Koger ondernemersfamilie Kuijper had ook andere molens in bedrijf. Het Kuiperstuk, een perceel dat iets ten zuiden van De Sint-Jacob lag, zal naar deze familie genoemd zijn.
De Glazenmaker
pelmolen
a° 1721, 1787 verbrand
Cornelis Maartensz. Wildeman uit de Koog verplaatste in 1719 pelmolen De Glazenmaker vanuit Oostzaan³ naar het Westzijderveld, met behoud van de molennaam. Al een paar jaar later, in 1721, ging De Glazenmaker in vlammen op. Hij werd herbouwd, maar in 1787 verbrandde ook de nieuwbouw.
De veldnamenkaart heeft twee percelen met de naam De Glazenmaker. Beide percelen liggen aan de Weelsloot, aan weerszijden van de Watering. Het oostelijke perceel is behoorlijk groot. Daar heeft De Glazenmaker gestaan, op het westelijke deel van het perceel. Op die plek ligt nu ongeveer de aansluiting van de Omgelegde Guisweg op de A8.
De Glazenmaker zal een 18e-eeuwse veldnaam zijn, aangenomen dat men in de 19e eeuw een perceel niet de naam van een verdwenen molen gaf. In ieder geval was deze veldnaam bijna twee eeuwen na het verdwijnen van de naamgevende molen nog steeds in gebruik.
De molennaam, veldnaam, is in Westerkoog een prominente straatnaam geworden, want De Glazenmaker vormt samen met De Wildeman de rondweg van de wijk.Dirk Glandorf
1 Afgaande op Molendatebase.nl heeft het er alle schijn van dat Het Gekroonde Zeepaard in het midden van de 17e eeuw, toen het nog een volmolen was, op of bij de Kogerhem stond en eind 17e eeuw zo’n 500 à 600 meter naar het westen is verplaatst en bij die gelegenheid is omgebouwd tot verfmolen.
2 Mokken ‘dobbelen’ staat noch in Boekenoogen, noch in het WNT. Het zal zijn afgeleid van mok ‘(dobbel)beker’.
3 In Buijs’ tijd, twee eeuwen na het verdwijnen van de molen, herinnerde de Oostzaanse veldnaam Glazenmakersven nog altijd aan De Glazenmaker.
Referenties
G.J. Boekenoogen, De Zaansche volkstaal, 1897, lemma mok.
Willem Buijs Pzn., De windmolens aan de Zaanstreek (1439-1918), 1919.
P. Boorsma, Duizend Zaanse Molens, 1950.
Gemeentewerken Koog aan de Zaan, ‘Benaming gronden in het Westzijderveld te Koog a/d Zaan’ [veldnamenkaart in de Beeldbank v.h. Gemeentearchief Zaanstad], 1972.
Ron Couwenhoven, 1100 Zaanse Molens, 2015.
Molendatabase.nl.
» De Salamander, De Rozenboom, De Kleine Poort, De Eendracht en De Lattenpik.
» Geerteveld, Knosterveld, Molenveld, Paalveld, Veeringveld en Vijfpootveld.
» Baard Springer, Drielingen, Gouwstuk, Het Matje en Ruzieakker.
» Chocoladewerf, Polder van De Wezel, De Veerling en De Storm.
» Akkers van De Waterhond, Matsmanstuk, De Elzenboom en Padland.
» Mallegat, Sigaar, Texel, Het Hofje en de Polder van Wijb Verwer.
» De Bankies, Henstuk, Kerkhof, De Stinkerd en De IJzeren Ven.
» Biggenstuk en Varkensland.
» Baanakker, Kopakker, Mosakker, Slijpakker en Turfakker.
» Breedje, Klampakker, Smidslandje, Tweebeen en De Driehond.
» Lombok, ’t Sloppie en Weeshuisland.
» Kousenband, Pruthuisstuk en Ruigebol.
» Legerstuk, De Grote Vijver en Vijvertje.
» index
Geplaatst op 9 april 2026, het laatst gewijzigd op 17 april 2026.
© de 5e Verdieping 2026