voer voor literatuurpsychologen

Heidler een humbug, Cairn hysterical


                  … Beware
Of good Samaritans – walk to the right
Or hide thee by the roadside out of sight
Or greet them with the smile that villains wear.

(R.C. Dunning; motto van Quartet)


Het kan voor een psychiater verleidelijk zijn om zekere ceo’s, techbro’s, presidenten van bepaalde grootmachten te diagnosticeren. Maar psychiaters moeten zich inhouden: zij moeten de patiënt eerst zelf hebben ‘gezien’ alvorens een diagnose te mogen stellen.
Literatuurwetenschappers hebben veel meer vrijheid. Hebben ze een roman gelezen, dan hebben ze de personages ‘gezien’ en kunnen ze gaan psychologiseren. Labels als messiascomplex, oedipuscomplex, vadercomplex, moedercomplex zijn snel geplakt.
De Engelse schrijver Ford Madox Ford zou een barmhartige Samaritaan-complex hebben gehad.¹

Ford Madox Ford, door Stella Bowen

‘Ford Madox Ford playing solitaire’ 
(Stella Bowen, ± 1925) 

Hoofdstuk 9 van Hemingways postuum uitgegeven Parijse memoir A Moveable Feast heet ‘Ford Madox Ford and the Devil’s Disciple’. Het hoofdstuk was al grotendeels geschreven in 1925, in een voorversie van The Sun Also Rises.² Hemingway geeft daarin een onbarmhartig, grotesk, geridiculiseerd beeld van Ford. Een literatuurpsycholoog, zo die bestaat, zou diens Ford-personage wellicht ‘in het spectrum’ plaatsen.

Ford en Hemingway hadden elkaar begin 1924 ontmoet.²
Ford was 50 en een gevestigde naam, een van de wegbereiders van het modernisme; zijn roman The Good Soldier behoort tot de canon van de wereldliteratuur.
Hemingway was 24 en nog een grote onbekende; hij was net gestopt met zijn journalistieke werk om zich volledig op het schrijverschap te kunnen concentreren. Ford steunde hem daarbij, zoals hij ook andere beginnende schrijvers steunde: “He made discoveries; he helped the young men, he had a flair”, zegt Fords ex, de Australische schilderes Stella Bowen, in haar memoires. Ford nam werk van Hemingway op in The Transatlantic Review, zijn nieuwe literaire tijdschrift, en liet hem het augustusnummer verzorgen toen hijzelf naar Amerika ging om voor het tijdschrift fondsen te werven. “Ford Madox Ford had been an invaluable help to the young Hemingway in his Paris days, praising his work and advancing his career as a writer”, schrijft Hemingway-biograaf Jeffrey Meyers.² Het probleem was dat Hemingway kennelijk ook een complex had, want hij “could not bear to be helped.”³ Al snel kon Hemingway zijn mentor niet luchten of zien. “Yet everything about Ford – even his good qualities – seemed to irritate Hemingway.”²

Ford Madox Ford is een van de hoofdpersonen van Quartet, de autobiografische debuutroman van de Caribisch-Britse schrijfster Jean Rhys. Nadat Rhys’ echtgenoot wegens verduistering was opgesloten in de gevangenis zat zij volkomen aan de grond. Ze was een hulpeloos vogeltje en werd door Ford en Bowen in huis genomen, in hun tot appartement verbouwd schildersatelier in de Rue Notre Dame des Champs.
Stella Bowen:

When we met her she possessed nothing but a cardboard suit-case and the astonishing manuscript. She was down to her last three francs and she was sick.
  She lived with us for many weeks whilst we tried to set her on her feet. Ford gave her invaluable help with her writing, and I tried to help her with her clothes. I was singularly slow in discovering that she and Ford were in love.

Dat “astonishing manuscript” is uiteindelijk de verhalenbundel The Left Bank geworden. De bundel verscheen in 1927, met een voorwoord van Ford. Een jaar later, in 1928, zou de roman Postures verschijnen, in 1929 herdoopt in Quartet. Quartet is een sleutelroman, gebaseerd op de buitenechtelijke relatie van Rhys en Ford. Het hoofdpersonage Marya Zelli is een gefictionaliseerde Jean Rhys, de kunsthandelaar Hugh Heidler is Ford Madox Ford, de schilderes Lois Heidler is Stella Bowen en Stephan Zelli, Marya’s man, de nr. 4 van het kwartet die bijna het hele verhaal lang in het gevang zit, is Jean Lenglet, Rhys’ echtgenoot.

Heidler bekent zijn gevoelens voor Marya als ze na afloop van een dansavondje in het Bal du Printemps samen een biertje drinken in een café aan de Boulevard St. Michelle: hij is “tortured by desire”. Marya houdt hem af, maar als ze weer op weg gaan en hij haar bij de arm neemt, blijkt ze toch warme gevoelens voor hem te hebben. “When he touched her she felt warm and secure, then weak and so desolate that tears came into her eyes.”

De volgende dag gaat Marya naar een restaurant aan de Place Pigalle, waar ze heeft afgesproken met een zekere Cairn, een Amerikaan die wordt beschreven als “an imaginative and slightly sentimental young man” en “a writer of short stories; ugly, broad-shouldered, long-legged, slim-hipped.” Rhys’ biograaf Carole Angier schrijft: “People say that Cairn in Quartet is Hemingway, but this is quite wrong.” Volgens haar is Cairn gebaseerd op Ivan Beede, “a young American writer of short stories, and Ford’s assistant on the transatlantic review after Basil Bunting.”

Marya is laat.

  ‘I thought you weren’t coming,’ said Cairn, and added astonishingly: ‘I thought Heidler would stop you.’
  Marya asked why he should stop her.
  ‘Because he is a… oh, well, doesn’t matter.’
  ‘But he’s, very kind,’ said Marya.
  There was a question in her voice, for she felt a great longing to hear Heidler spoken of. She would have discussed Heidler with pleasure throughout the entire meal.
  ‘Kind?’ said Cairn. ‘Heidler kind? My God!’

Because he is a…
Bij hun volgende afspraak zou hij zijn zin afmaken: “‘Heidler is a humbug,’ he added violently, ‘and God help you if you don’t see it.’
Humbug is een verouderd woord voor ‘a person who is not sincere or honest’ (Oxford Learner’s Dictionaries), een charlatan, een huichelaar, een bedrieger.
Cairn maakt die volgende lunchafspraak eind april: hij drinkt een borrel in het Café du Dôme en stuurt Marya ondertussen een pneumatique, een berichtje per buizenpost. De tekst van de ‘pneu’ is opgenomen in de roman.

Mon vieux,
  I haven’t met you for an age. Can you come to August’s for lunch tomorrow – Saturday, one o’ clock? Do. I’ll be tickled to death to see you.

Yours,
Cairn

Cairn is op zijn minst gecharmeerd van Marya. Dat weten we ook dankzij de alwetende verteller.

Then, full of imaginative and slightly sentimental resolution, he went out and posted the pneumatique. ‘For,’ thought he, ‘that girl’s not getting a fair deal.’
  However, throughout luncheon with Marya, he felt doubtful, cautious and somewhat embarassed. That day she was not so pretty as he remembered her. ‘After all,’ he told himself, ‘I’ve got no money. I can’t do anything for her. She probably knows perfectly well what she’s up to, and can bargain while the bargaining’s good.’

Na de lunch in August drinken ze koffie op het terras van La Closerie des Lilas aan de Boulevard du Montparnasse en praten over de Heidlers. Wat Marya Cairn niet vertelt, krijgen wij, lezers, te weten door middel van een stukje monologue intérieur.

Heidler thinks he loves me and I love him. Terribly. I don’t like him or trust him. I love him. D’you get me? And Lois says that she doesn’t mind a bit and gives us her blessing – the importance of sex being vastly exaggerated and any little thing like that. But she says that I mustn’t give her away. So does Heidler. They call that playing the game.

Dan moet ze weg, ze heeft een afspraak met Heidler die haar het kerkje Saint-Julien-le-Pauvre wil laten zien. Ze is duidelijk door hem geobsedeerd.
En wat Cairn betreft: “Before she had walked three steps from the Closerie des Lilas she had forgotten all about him.”


Als Heidler in de kerk langs het altaar loopt, ziet Marya dat hij knielt en een kruisje slaat. “He glanced quickly sideways at her as he did it”.
Weer buiten houdt Heidler een taxi aan.

  ‘Get in. Look here,’ he said, ‘I don’t want you to see Cairn again.’
  ‘All right,’ answered Marya.
  His hand was over hers. Peace had descended on her and to that peace she was ready to sacrifice Cairn or anybody or anything.
  ‘But I promised to lunch with him on Tuesday.’
  ‘Well, write and say that you can’t come. You must cut Cairn right out, you see.’
  ‘Very well. I’m sorry, because I think he’s kind; I like him.’
  ‘He’s hysterical,’ said Heidler contemptuously.’


DG



1 Good Samaritan complex (helpers- of redderssyndroom); zie Delany.
2 Meyers 2000, p. 75, 77, 78, 80. Volgens hem is Cairn Hemingway (p. 78). Maar Hemingway en Rhys kenden elkaar nauwelijks; Beede is beslist een betere kandidaat.
3 Meyers 1985, p. 129.


Referenties
Jean Rhys, Quartet, 1928 (hoofdstuk 10 en 13).
Stella Bowen, Drawn From Life, 1940, enlarged ed. 1974, p. 166.
Ernest Hemingway, A Moveable Feast [the restored edition], 1964, ed. 2009.
Paul Delany, ‘Jean Rhys and Ford Madox Ford: What “Really” Happened?’, in: Mosaic, jg. 16, nr. 4, p. 15-24, 1983.
Martien Kappers, ‘A Little Learning’, in: Maatstaf, jg. 33, nr. 3, p. 62-73, 1985.
Jeffrey Meyers, Hemingway, a biography, 1985.
Carole Angier, Jean Rhys; Life and Work, 1990, p. 136.
Jeffrey Meyers, ‘Hemingway, Ford Madox Ford and A Moveable Feast’, in: Hemingway; life into art, 2000, p. 75-82.



» Een bal musette in Quartet.
» “You are a lost generation.”
» Vissen in de Seine.
» Op het terras van Le Dôme.
» Gans en Hemingway in Le Dôme.
» index


Geplaatst op 2 november 2026, het laatst gewijzigd op 13 november 2026.

© de 5e Verdieping 2026