Welk woord is ouder: kraan ‘hijskraan’ of kraan ‘kraanvogel’?


middeleeuwse hijskraan (afbeelding: Wikipedia)

kraan (afbeelding: Wikipedia)

Het woord kraan in de betekenis ‘kraanvogel’ is al bekend van een 9e-eeuwse plaatsnaam. Kraan in de betekenis ‘hijskraan’ is veel jonger. De oudste attestatie, geschreven als crane, staat in een Latijnse tekst uit 1244 over een hijskraan bij Utrecht: cum instrumento, quod dicitur crane “met [behulp van] het werktuig dat [in de volksmond, in het Nederlands] crane wordt genoemd.”¹

De hijskraan is genoemd naar de kraanvogel. Het motief is dat de vorm van de hijskraan deed denken aan de vorm van de kraanvogel, aan diens lange hals en snavel.² Daarbij zal ongetwijfeld ook het grote formaat van de kraanvogel hebben meegespeeld.


1 Ook 13e-eeuws, uit 1286/87, is crane ‘hijskraan’ in de oudste stadsrekeningen van Dordrecht.
2 Dezelfde betekenisuitbreiding vertoont het Latijn, waar het woord grus ‘kraanvogel’ (een klanknabootsing van de roep) ook ‘hijskraan’ is gaan betekenen. Je kunt je afvragen of Middelnederlands crane ‘hijskraan’ geen leenbetekenis uit het Latijn is. Een hijskraan was een stads fenomeen en de bestuurlijke elite bediende zich vaak van het Latijn.



Referenties
Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT), lemma kraanvogel (artikel gepubliceerd in 1907).
Etymologisch woordenboek van het Nederlands (EWN) 3: Ke-R, 2007, lemma’s kraan en kraanvogel.
Marlies Philippa in de Taalkalender 2013 van Onze Taal, 13 maart.
Wikipedia, lemma hijskraan.



» De etymologie van cranberry.
» De etymologie van kraanvogel.
» index

Etymologiebank: het lemma kraan (vogel).
Etymologiebank: het lemma kraan (hijswerktuig).


Geplaatst op 6 mei 2013, gewijzigd op 19 september 2016.

© de 5e Verdieping 2013-2016